1.1. Bầu trời đêm

Chòm sao

Bước ra ngoài trời đêm tại một nơi tối và cách xa ánh đèn sáng rực của thành phố, ta bị choáng ngợp trước số lượng những ngôi sao hiện ra trước mắt. Sao sáng xen lẫn với sao mờ, nhiều chấm sáng kết lại với nhau thành từng cụm dày đặc và còn có những khoảng tối hoàn toàn trống rỗng. Sao, những ngôi sao ở khắp mọi nơi, trải dài tới tận chân trời theo mọi phía, vươn ra những nơi xa nhất mà đôi mắt có thể chạm vào. Nhưng đâu trong số những chấm sáng này là Sao Bắc Cực. Chấm đỏ nhạt kia là Sao Hỏa hay một ngôi sao tương đối mát? Và chẳng phải Trạm vũ trụ Quốc tế đang ở đâu đó trên kia vào đêm nay? Nếu có một tấm bản đồ thì thật tuyệt?

Thực tế, bầu trời đã đươc lập bản đồ. Các nhà thiên văn chia bầu trời thành 88 vùng không chồng lấn gọi là các chòm sao. Bạn có thể hình dung chòm sao giống như các "quốc gia" trên bề mặt bầu trời. Mỗi chúng là một vùng trời riêng. Cũng như các quốc gia trên mặt đất, có một số chòm lớn hơn số còn lại. Mọi thứ nằm bên trong ranh giới của một chòm sao được coi là một phần của chòm đó, bất kể nó cách xa Trái Đất bao nhiêu. Mỗi chòm sao thực sự như một cái nêm trong vũ trụ, với Trái Đất nằm ở trung tâm, còn các cạnh vươn tới những nơi xa nhất trong không gian.

Thiên cực Bắc
Thiên cực Nam
Bản đồ các chòm sao tại Bắc bán cầu (trái) và Nam bán cầu (phải).

Những ngôi sao sáng nổi bật trong mỗi chòm tạo thành một hình mẫu độc nhất, và ta nhận diện chòm sao bằng cách tìm kiếm hình mẫu này. Để giúp việc nhận diện dễ dàng hơn, con người qua các thời kỳ đã "nối các điểm sáng" từ những ngôi sao lại với nhau để vẽ lên các hình mẫu có thể nhận dạng và gọi đó là các chòm sao, sau đó họ đặt tên cho chúng. Thỉnh thoảng có hình mẫu trông thực sự giống với thứ mà nó được đặt tên theo; nhưng thường thì không.

Crux
Pisces
Chòm Crux trong giống như một cây thánh giá, nhưng Pisces thì gần như không có nét nào của hai con cá.

Một điểm dễ gây nhầm lẫn cho những người mới bắt đầu là cả ranh giới lẫn hình que nối các điểm sáng đều mang tên của chòm sao đó. Nếu bạn đọc thấy rằng Mặt Trời đang "ở trong" Scorpius (Bọ cạp), điều này nghĩa là Mặt Trời đang ở bên trong ranh giới chính thức của chòm sao Scorpius, không nhất thiết phải ở bên trong hình que tượng trưng cho con bọ cạp.

Sao Hỏa, Sao Mộc, Sao Thổ trong Aries
Sao Hỏa, Sao Mộc, và Sao Thổ được xem là nằm trong Aries dù chúng nằm bên ngoài hình que của chòm này.

Các chòm sao là đơn vị cơ bản của phần bầu trời mà ta quan sát được, thế nhưng chúng chỉ là sản phẩm của trí tưởng tượng. Chúng được nghĩ ra. Con người tạo ra chúng từ xa xưa – một số có từ thời tiền sử – và thường vì những lý do mà ngày nay nghe có vẻ kỳ lạ.

Có thể nói rằng một chòm sao sẽ dẫn đường đến một chòm sao khác. Hãy sử dụng những hình mẫu sao dễ thấy để tìm ra những cái khó phân biệt hơn. Chẳng hạn, hai ngôi sao ở cạnh ngoài của thân gáo trong Big Dipper (Gáo Lớn) chỉ về phía Sao Bắc Cực và Little Dipper (Gáo Nhỏ), còn năm ngôi trên cán gáo chỉ tới sao Arcturus trong chòm Boötes. Ba ngôi sao trên thắt lưng Orion hướng về phía tây đến sao Aldebaran trong chòm Taurus và hướng vể phía đông tới sao Sirius trong chòm Canis Major. Thật dễ để vẽ các đường và các cung nối hai ngôi sao lại với nhau, rồi "nhảy" từ những chòm bạn đã biết tới những chòm bạn đang cần tìm.

Big Dipper tới Polaris
Kẻ một đường thẳng từ sao Merak và Dubhe trong Big Dipper sẽ dẫn tới Polaris.
Orion, Sirius, Aldebaran
Thắt lưng Orion nằm kẹp giữa hai ngôi sao sáng Sirius và Aldebaran.

Cũng như những công việc khác, không nên ôm đồm quá nhiều. Đừng cố tìm hiểu cả bầu trời ngay trong đêm bên ngoài đầu tiên của mình. Hãy bắt đầu bằng việc tìm kiếm những chòm sao dễ thấy trước và sau đó bổ sung dần những chòm sao nhỏ và ít nổi bật hơn khi cần hoặc khi thách thức nảy sinh.

Một điểm thú vị của các chòm sao đó là khi bạn đã nhận ra được chúng, thì rất khó để quên. Cũng như việc đi xe đạp vậy, bạn thường không thể quên, và chúng sẽ gắn bó với bạn suốt đời. Khi đã quen với các chòm sao, bầu trời không còn là nơi xa lạ nữa mà bạn sẽ thấy nó thân thuộc như chính ngôi nhà của mình, dù có đi tới bất cứ đâu. Các chòm sao được mô tả kỹ hơn tại Phần 5 của cuốn sách.

Mục lục